جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
54
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
فريزر در ايران گنجينهء ادبى چنان كلانى يافت كه وى را قادر ساخت چند سفرنامهء دلپذير و همچنين چندين كتاب داستانى به جهان ادب تقديم دارد . عدهء ديگرى از نويسندگان را دستگاه ادارى و نظامى حكومت هند فراهم ساخت . افسران نظامى مربوط به هردو صنف در حين رفتوآمد به هندوستان از راه ايران عبور كردند كه مشهورترين ايشان در رشتهء نظام سرهنگ جانسون ، سروان ارتور - كانولى كه بعدا در بخارا به قتل رسيد و سر الكساندر برنز كه او هم در كابل كشته شد و در قسمت ادارى آر . بى . بينينگ است كه در سال 1851 با امتياز نادرى كه از لحاظ آشنائى به زبان فارسى داشت آخرين كتاب دلپسندى را كه در باب ايران نوشته شده است باقى گذاشت و ديگر ، اى . استك بوده كه در سال 1881 بركات طرز كار مستقل و سبك بسيار جالبنظرى را در رشتهء ابتكارى تحقيقات خويش به كار برده است . از نيمهء قرن نوزدهم تاكنون گاهگاهى اضافات تازهاى بر مجموع اطلاعات موجود ما از جانب هيئتهاى مذهبى انگليسى و امريكائى كه ايران را محل خدمت و كار خود انتخاب كرده بودند افزوده گرديد و اين منظور خواه با همكارى عيسويان نسطورى در نواحى شمال و يا ارامنه در بعضى از شهرهاى بزرگ حاصل شده است . در همين دوره چند نام ديگر با شايستگى و تقدم كامل برجستگى دارند كه اولين نفر ايشان سرگرد ( و حالا سرهنرى ) رالينسن است كه در اثر اكتشافات خويش در رشتهء خطشناسى هنگامى كه در خدمت محمد شاه كار مىكرد چنان وقوف و بصيرت سياسى دربارهء ايران بدست آورد كه مآلا او را وزير مختار بريتانيا در تهران نمود و چندى بعد وى مورخ سياسى روابط ايران و انگلستان و باستانشناسى هوشمند شد و معماى خط ميخى را هم باز نمود كه او را در زمرهء اشخاص ممتاز از خاور - شناسان دانشمند قرار داد . سر . ه . ليارد هم كه نام كمقدر و اعتبارى نيست خوشبختانه فضل و فراست خويش را صرف روشن ساختن وضع و حال گوشهاى از ايران كرد ؛ علم و سبك كارى كه مايهء شهرت بسيار او گرديد . و از افراد ديگر اتباع ساير كشورها كه در خدمت دولت ايران بودند فريه فرانسوى است كه بواسطهء تأليف